Szukaj
Close this search box.

Dzień Długu Ekologicznego

Co zrobisz, jeśli Ci powiem, że na Twoim koncie znajduje się olbrzymi dług? I nie chodzi tu wcale o kredyt hipoteczny lub inne zobowiązania wobec banku czy firm pożyczkowych. Długiem tym obarczeni są wszyscy ludzie. Z każdym rokiem rośnie, a jego nieuregulowanie będzie miało o wiele gorsze konsekwencje niż windykacja lub zajęcie komornicze. Ma nawet swoje „święto” – Dzień Długu Ekologicznego.

Spis treści:

  1. Czym jest Dzień Długu Ekologicznego?
  2. Jakie pojęcia są związane z Dniem Długu Ekologicznego?
  3. Jak wyznacza się Dzień Długu Ekologicznego?
  4. Dzień Długu Ekologicznego na przestrzeni lat
  5. Co kraj to obyczaj, czyli Dzień Długu Ekologicznego w różnych krajach świata
  6. Źle już było. Teraz będzie gorzej
  7. Co możemy zrobić?
  8. Podsumowanie

Czym jest Dzień Długu Ekologicznego?

Najkrócej mówiąc, jest to dzień – granica zużycia przez ludzi zasobów planety, które ta jest w stanie odnowić w ciągu roku. Brzmi dość skomplikowanie. Dlatego żeby uprościć wytłumaczenie tego pojęcia, skorzystam z omówienia. Na naszej planecie występuje wiele różnego rodzaju zasobów i surowców. Niektóre z nich mogą się odtwarzać. Natomiast cywilizacja ludzka zużywa te zasoby i dodatkowo wprowadza do środowiska zanieczyszczenia i odpady, z którymi przyroda musi się mierzyć. Szczegółowo o pojęciach m.in. potencjału biologicznego oraz śladu ekologicznego piszę w następnym punkcie.

Wyznaczając Dzień Długu Ekologicznego, bierze się pod uwagę właśnie zasoby planety oraz rabunkową gospodarkę człowieka. Myślę, że angielska nazwa dnia tj. Earth Overshoot Day lepiej niż polska ilustruje, o co w tym dniu chodzi. Można ją przetłumaczyć jako Dzień przekroczenia albo przeciążenia Ziemi.

Pojęcia długu ekologicznego oraz Dnia Długu Ekologicznego nie są wymysłem zakręconych ekologów i oderwanymi od rzeczywistości hasłami. Wiele cenionych organizacji i jednostek naukowych zajmuje się tymi zagadnieniami, dokonując niezbędnych badań, zbierając dane i je analizując. Są wśród nich m.in.: ONZ, National Footprint & Biocapacity Accounts, Global Footprint Network i UNEP/GRID-Warszawa. Zachęcam Cię więc do zajrzenia na powyższe strony i zapoznania się z ogromem informacji, których – ze względu na ograniczoną pojemność niniejszego artykułu – nie będę w stanie przedstawić.

Jakie pojęcia są związane z Dniem Długu Ekologicznego?

Pojęcie Dnia Długu Ekologicznego samo w sobie nie dostarcza nam odpowiedzi na wiele pytań. Do jego wyznaczenia niezbędna jest znajomość kilku czynników. Dopiero widziane i analizowane razem, przedstawiają kompletny obraz sytuacji. Przejdźmy więc do omówienia każdego z nich:

Potencjał biologiczny

To potencjał, jakim dysponuje ekosystem, do wytwarzania zasobów biologicznych pozyskiwanych i wykorzystywanych przez ludzi, a także do pochłaniania generowanych przez ludzi odpadów. Wśród zasobów jakimi dysponuje Ziemia wyróżniamy chociażby: wodę, glebę, drewno, paliwa kopalne. Jednostką wyrażającą potencjał biologiczny jest globalny hektar (gha) na osobę, dlatego też jego wartość jest silnie uzależniona od wielkości populacji. Globalny hektar odnosi się do średniego potencjału biologicznego dla wszystkich powierzchni produkcyjnych planety w danym roku. Istotnym jest natomiast to, że nie wszystkie powierzchnie dostarczają jednakowy poziom usług ekosystemowych (czym są te usługi tłumaczę w następnym akapicie). Inny będzie potencjał biologiczny miasta, terenów uprawnych oraz lasów.

Potencjał biologiczny obliczany jest na podstawie danych populacyjnych dostarczanych przez Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ) oraz danych dotyczących wykorzystania gruntów. W skład gruntów wchodzą również wody. Średnio wszystkie grunty użytkowe stanowią około 25% powierzchni całej planety.

Potencjał biologiczny - mapa z podziałem na kraje Dzień długu ekologicznego
potencjał biologiczny - legenda wykresu
Potencjał biologiczny krajów świata; źródło: https://data.footprintnetwork.org/

Usługi ekosystemowe

Jest to wkład przeróżnych ekosystemów naturalnych na szeroko rozumiany dobrobyt człowieka. Są to  stany i procesy, dzięki którym naturalne ekosystemy i ich mieszkańcy, wspierają i podtrzymują procesy życiowe ludzkiej populacji. Pojęcie wywodzi się z nauk ekologicznych i jest niejako próbą wytłumaczenia, szczególnie rządzącym światem ekonomom, wartości i wpływu środowiska naturalnego na ogólnoświatowy bilans ekonomiczny. Hasło związane jest z takimi koncepcjami, jak ekonomia ekologiczna czy kapitał naturalny.

Ślad ekologiczny

Mierzy zapotrzebowanie ludzi na zasoby naturalne. Porównuje się tutaj ludzką konsumpcję zasobów planety z możliwościami Ziemi do ich regeneracji. Jednostką również jest globalny hektar na osobę. Odpowiada on powierzchni niezbędnej do dostarczania zasobów zużywanych na konsumpcję oraz pochłaniania wytworzonych odpadów. Według Europejskiej Agencji Środowiska eksploatacja ziemi, konsumpcja oraz modele handlowe w największym stopniu wpływają na europejski ślad ekologiczny.

Ślad ekologiczny - mapa z podziałem na kraje Dzień długu ekologicznego
ślad ekologiczny - legenda wykresu
Ślad ekologiczny krajów świata; źródło: https://data.footprintnetwork.org/

Deficyt ekologiczny/rezerwa ekologiczna

deficytem ekologicznym mamy do czynienia wówczas, gdy ślad ekologiczny danej populacji jest większy niż potencjał biologiczny obszaru, na którym ta populacja występuje. Krajowy deficyt ekologiczny charakteryzuje kraje, które likwidują swoje aktywa ekologiczne (np. wycinają lasy, zanieczyszczają wodę, doprowadzają do skażenia gleby), emitują więcej dwutlenku węgla niż pochłaniają ich naturalne ekosystemy, importują, poprzez transakcje handlowe, potencjał biologiczny z zagranicy (tj. zasoby, które lokalnie są niedostępne lub niewystarczające).  Z kolei rezerwa ekologiczna występuje tam, gdzie potencjał biologiczny przekracza ślad ekologiczny populacji danego regionu.

Deficyt ekologiczny - mapa z podziałem na kraje Dzień długu ekologicznego
deficyt ekologiczny - legenda wykresu
Deficyt ekologiczny i rezerwa ekologiczna krajów świata; źródło: https://data.footprintnetwork.org/

Jak wyznacza się Dzień Długu Ekologicznego?

Uzbrojeni w wiedzę o tym, jakie dane są niezbędne do wyznaczenia długu ekologicznego, możemy przystąpić do obliczenia jego daty.

Dzień długu ekologicznego - wzór do obliczenia

Zarówno globalny potencjał biologiczny, jak i globalny ślad ekologiczny wyrażane są w globalnych hektarach na osobę (gha/os.) dlatego ich iloraz nie posiada jednostki. Natomiast po przemnożeniu tych wartości przez liczbę dni w danym roku otrzymujemy liczbę informującą, w którym dniu roku nastąpi Dzień Długu Ekologicznego.

Dla lepszego zrozumienia pokaże, jak obliczyć DDE na podstawie historycznych danych. W tym celu korzystam ze źródeł dostępnych na stronie internetowej Global Footprint Network. Dane pochodzą z roku 2012. Świat miał potencjał biologiczny na poziomie 1,63 gha/os., natomiast ślad ekologiczny wynosił 2,75 gha/os. Na podstawie tych danych możemy łatwo wyliczyć:

Dzień długu ekologicznego - przykładowe obliczenia

Tak otrzymany wynik zaokrąglamy do pełnych wartości (w końcu trudno wyznaczyć pół dnia w kalendarzu). 217. dniem roku 2012 był 4 sierpnia.

Dzień Długu Ekologicznego na przestrzeni lat

Termin Dnia Długu Ekologicznego po raz pierwszy ujrzał światło dzienne w latach 70-tych XX w. Stało się tak, ponieważ pierwszy raz w znanej historii ludzkość zużyła w tamtych latach więcej zasobów Ziemi, niż ta była w stanie odtworzyć w ciągu roku. Pierwszy wyznaczony dzień przypadał pod koniec grudnia. Chyba bez zaskoczenia będzie jeśli powiem, że w kolejnych latach data tego nieszczęsnego dnia następowała coraz wcześniej. W ostatnich latach pewnym odstępstwem od reguły okazał się pamiętny rok 2020, kiedy to „dzięki” COVID-owi wiele procesów i aktywności ludzi zostało ograniczone lub nawet zaprzestane. Poniżej zamieszczam ilustrację z Earth Overshoot Day, która przedstawia, kiedy na przestrzeni ostatnich 50-kilku lat następował globalny Dzień Długu Ekologicznego.

Dzień długu ekologicznego na przestrzeni lat
Daty Dnia Długu Ekologicznego na przestrzeni lat

Co kraj to obyczaj, czyli Dzień Długu Ekologicznego w różnych krajach świata

Wcześniej w artykule używałam pojęcia „dnia długu” w odniesieniu do całej planety. Nie znaczy to jednak, że w każdym kraju przypada i historycznie przypadał on w tym samym dniu. W końcu każdy kraj ma inny potencjał biologiczny, również mieszkańcy różnych części świata wytwarzają inny ślad ekologiczny.

Poniższa grafika przedstawia, w jakim dniu w 2024 roku przypadnie Dzień Długu Ekologicznego dla kilkudziesięciu wybranych krajów.

Dzień długu ekologicznego w 2024 roku na świecie - porównanie krajów
Dzień długu ekologicznego w 2024 roku na świecie – porównanie krajów

Generalnie można założyć, że im bardziej zaawansowany technologicznie i przemysłowo kraj, tym szybciej następuje w nim Dzień Długu Ekologicznego. Stąd tak wiele krajów z Europy znajduje się w pierwszym półroczu zestawienia. Jednocześnie wiele krajów z Afryki i Ameryki Południowej plasuje się w drugiej połowie roku. Jest to oczywiście uproszczony wniosek, od którego znajdziemy odstępstwa, np. Koreę Południową z datą 4 kwietnia.

Drugim czynnikiem wpływającym z kolei na odsunięcie daty DDE na późniejszy termin są zasoby ekologiczne kraju. Kraje, w których występuje wiele naturalnych siedlisk i które dysponują dużym potencjałem biologicznym będą, rzecz jasna, rekompensowały sobie ślad ekologiczny. Weźmy dla przykładu Katar – pierwsze państwo na powyższej grafice (11.02). Jest to kraj pustynny, o wybitnie suchym klimacie. Jedynym większym zasobem naturalnym Kataru są gaz ziemny i ropa naftowa. Dlatego nie jest on w stanie zbyt mocno rekompensować swojego śladu ekologicznego potencjałem biologicznym.

Sprawa polska

Oficjalnym Dniem Długu Ekologicznego dla Polski w 2024 roku był 28 kwietnia. Okazuje się, że Polakom potrzebne było niespełna 120 dni, żeby zużyć roczną możliwość natury kraju do odtworzenia. Nie zawsze tak było. Jeszcze w 2018 roku dzień ten miał miejsce 19 maja. W tych 6 latach przesunęliśmy Dzień Długu Ekologicznego o 21 dni. Daje to średnio 3,5 dnia na rok. W tym tempie, w roku 2050 będziemy „świętować” DDE już pod koniec stycznia.

Głównym winowajcą w przypadku Polski jest bezmyślne niszczenie natury i ekosystemów. Wycinka Puszczy Białowieskiej i innych cennych przyrodniczo lasów, zanieczyszczanie rzek, z Odrą na czele, olbrzymie zanieczyszczenie powietrza, to dobitne przykłady rujnowania potencjału biologicznego Polski. A przecież nasz kraj jest tak piękny przyrodniczo i posiada unikatowe w skali Europy obszary naturalne. Dlatego apeluję do wszystkich mieszkańców: Szacunek dla krajowej natury i dbanie o nią, to przejawy prawdziwego patriotyzmu.

Źle już było. Teraz będzie gorzej

Wydaje się, że Ziemia nie jest jak mafia i nie ma swoich egzekutorów długów. Czasami myślę, że zbyt wielu ludzi bezgranicznie wierzy w taki stan rzeczy. Rzeczywistość jest jednak zupełnie inna. Nasza planeta ma wiele „narzędzi”, dzięki którym oddamy swój dług i to z nawiązką. Część z mechanizmów obronnych Ziemi widzimy za oknami domów lub oglądając relacje telewizyjne o okropnych suszach, falach upałów, pożarach olbrzymich przestrzeni lądu, niedoborach wody czy niespotykanych kiedyś burzach i powodziach. W końcu, jak mówi pewne mądre przysłowie, kto sieje wiatr, zbiera burzę.

Postęp cywilizacyjny jest niezmiernie istotny. W końcu bez niego dalej uganialibyśmy się za mamutami. Jednak nie należy przedkładać go ponad życie i jego warunki. Jako cywilizacja błędnie uważamy, że najważniejszy jest zysk i ciągły wzrost. Gospodarka czy PKB nie mogą ciągle rosnąć. Nawet Wszechświat po fazie rozszerzania kiedyś stanie. W tym ślepym dążeniu niszczymy to, co mamy najcenniejsze – Ziemię, czyli nasz dom. Myślę, że idealnie pasuje tu stwierdzenie, które przeczytałam kiedyś w materiale o kosmosie i cywilizacjach pozaziemskich. Stwierdzono tam, że większość cywilizacji (o ile nie wszystkie) na wysokim szczeblu zaawansowania, ma tendencję do autodestrukcji.

Co możemy zrobić?

Żeby jedynie nie demonizować i nie snuć czarnych wizji, w tym miejscu przedstawię kilka propozycji działań, jakie jako jednostki i całe populacje możemy podjąć, żeby Dzień Długu Ekologicznego zaczął przesuwać się ku końcowi roku.

Według ekspertów ze wspomnianego już wcześniej Global Footprint Network najważniejsza jest perspektywiczność podejmowanych działań. Dzięki temu możliwe będzie odwrócenie niekorzystnego trendu i być może również wyjście z długu ekologicznego.

Co więc można globalnie zrobić, żeby odsunąć nadejście DDE w czasie?

  • zalesienie 350 mln ha lasów (ponad 10 razy więcej niż powierzchnia Polski) to dodatkowe 8 dni,
  • przejście na zeroemisyjny transport – 12 dni,
  • globalne ograniczenie spożycia mięsa, a co za tym idzie hodowli zwierząt wytwarzających metan – 17 dni,
  • redukcja emisji CO2 o minimum 50% – 93 dni.

Świetne pomysły. Tylko że przynajmniej połowa brzmi jak utopia, biorąc pod uwagę skalę makro. Niemniej jednak ich realizacja będzie silnie uzależniona od decyzji, działań oraz finansowania ze strony rządów i globalnych instytucji.

Co w takim razie może zrobić każdy z nas, chcąc dołożyć coś od siebie? Pomysłów jest naprawdę sporo. I mimo, że lista poniższych działań wydaje się być mało znacząca w kontekście całej planety, to pamiętaj, że kropla drąży skałę. Oto, co możesz zrobić:

  • ogranicz konsumpcję – do zakupów podejdź z rozsądkiem. Nie chodzi tu jedynie o dobra materialne, ale również o jedzenie. Kupuj tak, żeby potem nie wyrzucać. Jeśli potrzebujesz więcej inspiracji, poszukaj ich w ruchu Less Waste i Zero Waste,
  • staraj się wybierać produkty, które zostały wyprodukowane lub wyhodowane lokalnie, zamiast takich, które przyjechały z drugiego końca świata,
  • ogranicz spożywanie mięsa – nie musisz przecież od razu zostać weganinem. Po prostu mięso nie musi być podstawą diety każdego dnia. Nie od dziś wiadomo, że to właśnie nadmiar mięsa w diecie odpowiada za zapadalność na wiele chorób cywilizacyjnych. Przykładowo fleksiwegetarianizm lub inaczej semiwegetarianizm dopuszcza spożywanie mięsa. Więcej o tym przeczytasz w artykule pt. Wegetarianizm [link],
  • przemyśl zużycie prądu w swoim gospodarstwie domowym – podziękuje Ci nie tylko planeta, ale i Twój portfel (biorąc pod uwagę ciągłe podwyżki cen energii elektrycznej),
  • częściej wybieraj transport zbiorowy, rower lub spacer – nie zawsze będzie to możliwe, ale z pewnością przyniesie oszczędności, a nawet lepszą kondycję (w przypadku spaceru i roweru),
  • ogranicz zużycie plastiku – staraj się wybierać towary luzem, w opakowaniach wielokrotnego użytku lub noś własne opakowania.,
  • sadź drzewa i krzewy – jeśli mieszkasz w domu z ogrodem, rozważ posadzenie drzew i krzewów liściastych. Przydomowy ogród to nie muszą być tylko równo skoszony trawnik i tuje. Zaletą roślin liściastych jest to, że produkują tlen, a latem dają cień, co raczej trudno powiedzieć o trawniku i tujach,
  • działaj na rzecz odnowy lokalnej dzikiej przyrody oraz terenów zielonych, a także apeluj o tworzenie lokalnych wysp zieleni w miastach.

Jeśli również chciałbyś włączyć się w proces „opóźniania” nadejścia DDE w każdym roku, lub po prostu zainspirować się, to śledź #MoveTheDate (ang. Przesuń datę).

Podsumowanie

Głównym powodem wyznaczania Dnia Długu Ekologicznego jest pokazanie ludziom, w jaki sposób ich styl życia, wybory konsumenckie i działania, na równi z producentami i globalnymi firmami oraz decyzjami na szczeblach rządowych, wpływają na kondycję planety. Myślę, że warto podjąć choć małe działania, dzięki którym być może odsuniemy odrobinę nadejście DDE każdego roku. Inaczej pewnego dnia (i to raczej wcześniej niż później) nasza populacja może skończyć niczym bohater Gry o Tron Tywin Lannister i jego bliscy, którzy chwalili się tym, że „zawsze płacą swoje długi”…

PODOBAJĄ CI SIĘ ARTYKUŁY NA BLOGU?

Chcesz mieć dostęp do większej ilości treści takich jak ta powyżej? Świetnie! W takim razie kliknij poniższy przycisk i zapisz się do newslettera. Będę informowała Cię na bieżąco, co w trawie piszczy.

Komentarze
Subscribe
Powiadom o
guest

0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments